Inleiding
Wie met PTSS of moral injury leeft, merkt vaak dat het lichaam sneller reageert dan het verstand kan volgen. Spierspanning, schrikreacties, slapeloosheid, een voortdurende staat van paraatheid. Het hoofd kan begrijpen dat het gevaar voorbij is, maar het lichaam gelooft het nog niet.
Binnen moderne traumawetenschap groeit het besef dat herstel niet alleen via inzicht en gesprek verloopt. Het lichaam moet opnieuw leren reguleren. Opmerkelijk genoeg zijn er spirituele en psychologische tradities die dit al veel eerder benoemden. De Vierde Weg van G.I. Gurdjieff is daar een van.
Hoewel Gurdjieff nooit sprak in termen van PTSS, beschreef hij wel een mens die innerlijk verdeeld en mechanisch reageert. Zijn benadering (integratie van hoofd, hart en lichaam via bewuste inspanning en beweging) sluit verrassend goed aan bij hedendaagse inzichten over trauma en zenuwstelselregulatie.
Dit artikel verkent hoe de Vierde Weg en Gurdjieffs movements kunnen worden begrepen in relatie tot PTSS en moral injury, en waar deze visie raakt aan wetenschappelijk onderzoek.
De mens als verdeeld wezen
Gurdjieff stelde dat de mens geen eenheid is. We bestaan uit meerdere centra die vaak langs elkaar heen werken:
- het intellectuele centrum (denken)
- het emotionele centrum (voelen)
- het bewegings- en instinctcentrum (lichaam)
Volgens hem leeft de moderne mens vooral vanuit het hoofd, terwijl lichaam en emoties automatisch reageren. Trauma versterkt deze fragmentatie. Het lichaam blijft reageren op dreiging, terwijl het denken probeert controle te houden. Het emotionele centrum kan overspoeld raken of juist afsluiten.
Moderne traumawetenschap beschrijft iets vergelijkbaars. Onderzoek laat zien dat traumatische ervaringen de samenwerking tussen hersengebieden en lichaam verstoren. De amygdala (dreigingsdetectie) kan overactief blijven, terwijl regulerende netwerken minder effectief worden (van der Kolk, 2014).
Herstel vraagt daarom integratie: de verschillende systemen opnieuw laten samenwerken. Dat is precies waar de Vierde Weg op gericht is.
Mechaniciteit en automatische reacties
Gurdjieff gebruikte het woord mechanisch om te beschrijven hoe mensen reageren zonder bewustzijn. Prikkels van buiten zetten ons in beweging. Gedachten, emoties en lichamelijke reacties volgen elkaar automatisch op.
Bij PTSS wordt deze mechaniciteit extreem zichtbaar. Een geluid, geur of situatie kan het lichaam direct in een overlevingsreactie brengen. De reactie is sneller dan het denken. Het lichaam “herinnert” zich.
Moderne neurowetenschap bevestigt dat veel traumareacties impliciet en lichamelijk zijn opgeslagen. Ze worden niet bewust opgeroepen, maar automatisch geactiveerd (LeDoux - Rethinking the emotional brain, 2012. Het lichaam reageert alsof het gevaar opnieuw plaatsvindt.
Gurdjieff zou dit zien als een versterkte vorm van mechanisch leven. Zijn antwoord was niet om reacties te onderdrukken, maar om ze waarneembaar te maken. Het lichaam leren observeren zonder er volledig door overgenomen te worden.
De rol van het lichaam in bewustzijn
In de Vierde Weg is het lichaam geen obstakel voor bewustzijn, maar een ingang. Gurdjieff ontwikkelde fysieke oefeningen en de beroemde movements: complexe, ritmische bewegingsreeksen uitgevoerd op muziek. Ze vragen gelijktijdige aandacht voor houding, ritme, emotie en intentie.
Het doel is niet esthetiek of fitness, maar integratie. Wanneer iemand meerdere dingen tegelijk bewust moet doen (bewegen, tellen, voelen, waarnemen) worden verschillende centra tegelijk geactiveerd. Dat kan een staat van aanwezigheid oproepen die Gurdjieff “zelfherinnering” noemde.
Voor mensen met PTSS is dit relevant. Trauma kan ervoor zorgen dat het lichaam en het bewustzijn uit elkaar raken. De movements vragen juist om gelijktijdige aanwezigheid in lichaam en aandacht. In moderne termen: integratie van motorische, emotionele en cognitieve netwerken.
Hoewel er weinig direct onderzoek is naar Gurdjieffs movements zelf, tonen studies naar lichaamsgerichte interventies vergelijkbare effecten. Ritmische, aandachtige beweging kan het zenuwstelsel reguleren en de samenwerking tussen hersengebieden verbeteren (S. Koch - Dance Movement Therapy en trauma, 2019).
Zelfherinnering en arousalregulatie
Een centraal begrip in de Vierde Weg is zelfherinnering: tegelijk aanwezig zijn in jezelf en in wat je doet. Niet volledig opgaan in een reactie, maar ook niet dissociëren. Een soort dubbel bewustzijn.
Bij trauma zie je vaak twee uitersten:
- hyperarousal: overspoeld door lichamelijke reacties
- dissociatie: afgesneden van lichaam en gevoel
Moderne therapieën proberen een middenweg te vinden: aanwezig blijven bij lichamelijke sensaties zonder overweldigd te raken. Dit wordt soms “window of tolerance” genoemd (Siegel - The Developing Mind, 1999).
Gurdjieffs idee van zelfherinnering lijkt hierop. De spanning in het lichaam waarnemen zonder direct te reageren of te vluchten. Dat vraagt oefening en geleidelijke opbouw. Hij noemde dit “bewuste inspanning”.
Bewuste inspanning en vrijwillig lijden
Een lastig maar belangrijk concept bij Gurdjieff is vrijwillig lijden. Hiermee bedoelde hij niet jezelf pijn doen, maar het verdragen van innerlijke spanning zonder onmiddellijk te reageren. Het vermogen om ongemak waar te nemen en te blijven.
Persoonlijke noot: Dit is voor mij deels de essentie van politiewerk. Bij een incident iets schokkends waarnemen en toch blijven om als professional je werk te doen.
In moderne traumatherapie spreekt men over tolerantie voor arousal. Het zenuwstelsel leert dat spanning niet per se gevaar betekent. Door kleine doses spanning te verdragen zonder overspoeld te raken, kan regulatie toenemen.
Onderzoek naar exposure en somatische therapieën laat zien dat geleidelijke blootstelling aan lichamelijke sensaties helpt bij het herstellen van regulatie (Levine, 2010). Gurdjieff zou dit waarschijnlijk zien als een vorm van bewuste inspanning: aanwezig blijven bij wat er is, zonder automatische reactie.
Ritme en structuur in het dagelijks leven
De Vierde Weg benadrukt het belang van ritme. Op vaste tijden opstaan, eten, werken en rusten. Niet als discipline om de discipline, maar om energieverlies door chaos te beperken.
Voor mensen met PTSS kan ritme stabiliserend werken. Regelmaat in slaap, beweging en activiteit helpt het circadiaan systeem en de stressregulatie herstellen. Onderzoek toont dat consistente routines bijdragen aan betere slaap en minder stressreactiviteit (Walker - Why We Sleep, 2017).
Gurdjieff zag het dagelijks leven als oefenterrein. Niet afzondering, maar bewustzijn midden in de wereld. Structuur in de dag wordt zo een vorm van innerlijk werk.
De movements en neurobiologische integratie
Gurdjieffs movements combineren:
- coördinatie
- ritme
- aandacht
- emotionele betrokkenheid
Ze dwingen het lichaam om nieuwe patronen te vormen. In moderne termen kan dit worden gezien als neuroplasticiteit: het vermogen van het brein en lichaam om nieuwe verbindingen te maken.
Onderzoek naar dans- en bewegingsinterventies bij trauma laat zien dat ritmische, gecoördineerde beweging de regulatie van het zenuwstelsel kan verbeteren en dissociatie kan verminderen (S. Koch, 2019). Hoewel de movements uniek zijn, delen ze kenmerken met deze interventies.
Het belangrijkste effect is misschien niet de beweging zelf, maar de kwaliteit van aandacht tijdens de beweging. Bewust bewegen in plaats van automatisch bewegen.
Moral injury en innerlijke verdeeldheid
Bij moral injury speelt vaak een diep gevoel van schuld, schaamte of verlies van moreel kompas. Gurdjieff sprak over innerlijke verdeeldheid en tegenstrijdige delen in de mens. Hij zag morele en emotionele conflicten als energie die niet geïntegreerd is.
Zijn benadering zou niet zijn om schuld rationeel weg te redeneren, maar om aanwezig te blijven bij de innerlijke spanning zonder identificatie. Dat kan ruimte creëren voor integratie.
Moderne therapieën voor moral injury richten zich ook op het herstellen van verbinding met waarden, lichaam en gemeenschap. Lichaamsgerichte praktijken kunnen helpen om het gevoel weer te krijgen dat je in jezelf kunt wonen.
Grenzen en voorzichtigheid
De Vierde Weg is geen traumatherapie in klinische zin. Voor mensen met ernstige PTSS is professionele begeleiding essentieel. Gurdjieffs oefeningen kunnen intens zijn en moeten zorgvuldig worden toegepast.
Toch biedt zijn visie een kader waarin lichaam, aandacht en dagelijks leven samenkomen. Niet als vervanging van therapie, maar als aanvullende invalshoek.
Conclusie
Gurdjieff zag de mens als verdeeld en mechanisch, maar ook als in staat tot integratie. Zijn Vierde Weg benadrukt het lichaam als ingang tot bewustzijn, ritme als stabiliserende kracht en beweging als middel tot samenhang.
Moderne traumawetenschap bevestigt dat herstel niet alleen via denken verloopt. Het zenuwstelsel moet opnieuw leren reguleren. Lichaamsgerichte interventies, ritme en aandacht spelen daarin een centrale rol.
De movements van Gurdjieff zijn een voorbeeld van hoe beweging, aandacht en emotie kunnen samenkomen in een integratieve praktijk. Voor mensen met PTSS en moral injury kan deze benadering een aanvullende manier zijn om opnieuw verbinding te maken met het lichaam en met zichzelf.
Herstel begint vaak klein: een adem, een stap, een moment van aanwezigheid in beweging. Daar kan iets verschuiven. Niet spectaculair, maar duurzaam.
Vragen?
Herken je dit in jezelf of in je werk met anderen? Gebruik het contactformulier om contact met mij op te nemen.
