PTSS en Moral Injury: twee gezichten van innerlijk lijden – een mystieke verkenning
Inleiding
PTSS en moral injury worden vaak in één adem genoemd, maar zijn niet hetzelfde. Beide raken aan diepe vormen van innerlijk lijden, maar vanuit verschillende bronnen en met andere gevolgen. In deze blog verkennen we de overeenkomsten én de verschillen niet alleen vanuit psychologisch perspectief, maar ook vanuit mystieke kennis, de levenskunst van de Vierde Weg van Gurdjieff en actuele inzichten uit neuropsychologie en embodied cognition.
Wat is PTSS?
Posttraumatische stressstoornis (PTSS) ontstaat na een overweldigende gebeurtenis waarbij het zenuwstelsel ontregeld raakt. Symptomen zijn o.a. flashbacks, vermijding, prikkelbaarheid, slapeloosheid en een gevoel van constante dreiging. Het lichaam en brein blijven als het ware ‘vastzitten’ in de gebeurtenis.
Vanuit embodied cognition is PTSS een vorm van ontregeling tussen hoofd, hart en lichaam. Het denkcentrum verliest grip, het hartcentrum raakt overspoeld, en het bewegingscentrum (lichaam) staat op scherp of haakt af. Heling vraagt dan ook om een integrale benadering: cognitief, emotioneel én fysiek.
Wat is moral injury?
Moral injury ontstaat wanneer iemand iets meemaakt of doet wat indruist tegen het eigen morele kompas. Vaak in contexten van oorlog, zorg, politie of extreme keuzes. De verwonding zit niet zozeer in angst, maar in schuld, schaamte, of het verlies van zingeving en vertrouwen in het leven of zichzelf.
Vanuit een mystiek perspectief is moral injury een ‘breuk in de ziel’ een verstoring van innerlijke orde. Het hartcentrum lijdt hier het meest. De verbinding met het geweten, met het hogere, lijkt verbroken. De mens voelt zich niet alleen beschadigd, maar ook losgeraakt van zijn essentie.
Wat hebben PTSS en moral injury gemeen?
- Beiden zijn lichaamsgericht. Volgens o.a. Van der Kolk (The Body Keeps the Score) ligt trauma opgeslagen in het lichaam, en kan alleen via het lichaam worden geheeld.
- Beiden leiden tot innerlijke desintegratie. De samenwerking tussen hoofd, hart en buik raakt verstoord. Gurdjieff zou zeggen: de centra zijn niet afgestemd.
- Beiden vragen om aandacht, aanwezigheid, en bewuste waarneming. Niet oplossen, maar erbij blijven is de eerste stap.
Wat is het belangrijkste verschil?
- PTSS is vaak gericht op overleving. Het zenuwstelsel verkeert in voortdurende paraatheid. De focus ligt op veiligheid.
- Moral injury is gericht op betekenis. De mens worstelt met vragen als: “Wat zegt dit over mij?”, “Ben ik nog een goed mens?”, “Kan ik mezelf vergeven?”
Daarom is de benadering ook anders:
- PTSS vraagt om regulatie van het zenuwstelsel.
- Moral injury vraagt om spirituele verwerking, herstel van moreel evenwicht, hernieuwde verbinding met zin.
De visie van Gurdjieff – innerlijk werk en bewuste lijden
Gurdjieff introduceerde het concept van ‘bewust lijden’ — lijden dat ons iets leert, dat we dragen met aandacht. In die zin is moral injury bijna mystiek lijden: het confronteert ons met wie we dachten te zijn, en nodigt uit tot innerlijk onderzoek. PTSS is rauwer, fysieker maar beide kunnen via de Vierde Weg worden benaderd: met zelfobservatie, eerlijkheid, aandacht voor het lichaam én verbinding met het hogere.
Zijn drie centra-model is daarbij leidend:
- Hoofdcentrum: begrijpt, maar kan ook over-analyseren.
- Hartcentrum: voelt, maar kan overspoeld raken.
- Buikcentrum: handelt, maar kan verstarren.
Herstel vraagt om afstemming tussen deze drie. Alleen dan kan de mens ‘wakker’ worden, zoals Gurdjieff het noemt.
Conclusie – twee poorten naar dezelfde weg
Hoewel PTSS en moral injury verschillende uitingsvormen hebben, delen ze een essentie: de mens raakt vervreemd van zichzelf. Of dat nu gebeurt via angst of via schuld. De uitnodiging is hetzelfde: terugkeren. Naar het lichaam. Naar het geweten. Naar het ware Zelf. Gurdjieffs Vierde Weg biedt geen simpele oplossing, maar wel een pad. Een pad van waarneming, aanwezigheid en innerlijke verantwoordelijkheid.
Vragen?
Herken je dit in jezelf of in je werk met anderen? Gebruik het contactformulier om contact met mij op te nemen.
Bronnen:
- Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.
- Litz, B.T. et al. (2009). Moral injury and moral repair in war veterans. Clinical Psychology Review.
- Damasio, A. (1999). The Feeling of What Happens.
- Gurdjieff, G.I. (1950). Beëlzebub’s Tales to His Grandson.
