Inleiding
Sommige spanningen voelen ouder dan je eigen leven. Reacties die te groot lijken voor het moment. Angst die opkomt zonder duidelijke aanleiding. Bij mensen met langdurige stress of PTSS ontstaat vaak de vraag: waar komt dit werkelijk vandaan? Niet alleen cognitief, maar voelbaar in het lichaam.
Systemisch werk biedt een andere ingang. Minder gericht op symptoombestrijding, meer op de onderliggende dynamiek van familie, loyaliteit en onbewuste patronen. Het is geen vervanging van reguliere traumabehandeling, maar kan een verdiepend perspectief geven op hoe trauma zich vastzet en soms generaties doorwerkt.
Dit artikel verkent wat systemisch werk is, hoe de methode van Bert Hellinger daarin past, en waarom deze benadering voor mensen met PTSS of chronische stress een betekenisvolle aanvulling kan zijn.
Wat is systemisch werk?
Systemisch werk gaat uit van het idee dat ieder mens deel uitmaakt van grotere systemen: familie, cultuur, geschiedenis. Binnen die systemen bestaan onzichtbare ordeningen en loyaliteiten. Gebeurtenissen uit het verleden – verlies, oorlog, uitsluiting, geweld – kunnen sporen nalaten die later in het leven van nakomelingen voelbaar worden.
Niet als een letterlijk overgedragen herinnering, maar als een patroon: hyperalertheid, schuldgevoel, angst om te bestaan, of het dragen van lasten die niet van jou lijken. In systemisch werk wordt gekeken naar die onderstromen. Wat speelt er in het familiesysteem? Wie of wat werd vergeten? Waar is de balans verstoord?
Het uitgangspunt: symptomen zijn soms een uitdrukking van loyaliteit. Het systeem probeert iets te herstellen, maar doet dat via het individu. Dat kan zich uiten als stressklachten, relationele patronen of traumareacties.
Systemisch werk maakt zichtbaar wat impliciet is. Niet via analyse alleen, maar via ervaring: opstellingen, lichaamsbewustzijn en het verkennen van relaties tussen elementen in een systeem. De focus ligt op ordening herstellen, erkenning geven aan wat er was, en het terugleggen van lasten waar ze horen.
De methode van Bert Hellinger
De Duitse therapeut Bert Hellinger ontwikkelde familieopstellingen als praktische vorm van systemisch werk. Zijn methode werd bekend door het werken met representanten: mensen of objecten die leden van een familiesysteem vertegenwoordigen. Door ze in de ruimte te plaatsen, ontstaat een soort levende kaart van relaties en spanningen.
Hoewel Hellingers werk controversieel is en niet onomstreden binnen de wetenschap, heeft het wereldwijd invloed gehad op therapeutische en coachingspraktijken. Het centrale idee: systemen zoeken naar evenwicht. Wanneer iemand wordt uitgesloten of een trauma niet erkend is, blijft het systeem proberen dat te herstellen. Soms door een latere generatie die onbewust een plek inneemt die niet van hem of haar is.
Hellinger benoemde drie basisprincipes:
- Binding – iedereen hoort erbij, ook wie vergeten of verstoten is.
- Ordening – er is een natuurlijke volgorde in families (ouders vóór kinderen).
- Balans – geven en nemen zoeken evenwicht.
Wanneer deze principes verstoord raken, kan dat spanning veroorzaken in volgende generaties. Systemisch werk probeert die ordening zichtbaar te maken en te herstellen. Niet door het verleden te veranderen, maar door het een plek te geven.
Trauma en het lichaam: waarom systemisch werk kan helpen
PTSS is niet alleen een herinneringsprobleem. Het is een lichamelijke toestand van voortdurende paraatheid. Het zenuwstelsel blijft reageren alsof het gevaar nog aanwezig is. Dat uit zich in verhoogde cortisolspiegels, slaapproblemen, prikkelbaarheid en soms insulineresistentie door chronische stressbelasting.
Trauma nestelt zich in het lichaam en in relationele patronen. Traditionele therapieën richten zich vaak op het individu: wat heb jij meegemaakt, hoe reageer jij. Systemisch werk voegt daar een laag aan toe: wat draag jij mogelijk voor anderen?
Onderzoek naar intergenerationeel trauma laat zien dat stressreacties en kwetsbaarheden deels worden doorgegeven via opvoeding, gedrag en zelfs epigenetische mechanismen. Studies bij nakomelingen van oorlogsslachtoffers en Holocaustoverlevenden tonen verhoogde stressgevoeligheid en veranderde stresshormoonregulatie (Yehuda, 2016).
Systemisch werk kan helpen door:
Context te geven aan symptomen
Het gevoel dat je “te veel” reageert kan verschuiven naar: er speelt meer dan alleen mijn eigen geschiedenis.Lichamelijke ontlading te ondersteunen
Opstellingen en systemische interventies werken vaak via het lichaam. Mensen ervaren fysieke ontspanning wanneer lasten symbolisch worden teruggelegd.Erkenning te geven aan wat er was
Trauma dat nooit erkend is, blijft vaak doorwerken. Rituelen en erkenning kunnen het systeem tot rust brengen.Loyaliteit zichtbaar te maken
Veel mensen met PTSS dragen impliciet de pijn van ouders of grootouders. Het herkennen daarvan kan ruimte geven voor eigen leven.
Het is geen wondermiddel. Maar voor sommige mensen opent het een perspectief dat puur cognitieve benaderingen niet bieden.
“Het is niet met jou begonnen” – Mark Wolynn
Het boek Het is niet met jou begonnen van Mark Wolynn bracht intergenerationeel trauma bij een breed publiek onder de aandacht. Wolynn beschrijft hoe onverwerkte gebeurtenissen uit eerdere generaties zich kunnen uiten in angst, depressie of lichamelijke klachten bij latere generaties.
Zijn werk combineert systemisch denken met traumaonderzoek en epigenetica. Hij laat zien dat het identificeren van terugkerende familiepatronen en het erkennen van vergeten verhalen vaak een verschuiving teweegbrengt. Niet omdat het verleden verdwijnt, maar omdat de identificatie ermee afneemt.
Een belangrijk inzicht uit het boek: wanneer iets in een familiesysteem niet verwerkt is, zoekt het systeem een uitdrukking. Dat kan via iemand die het gaat “dragen”. Door dat zichtbaar te maken en te benoemen, kan de last terug naar de bron.
Voor mensen met PTSS kan dit helpend zijn. Het geeft een kader waarin symptomen niet alleen persoonlijk falen zijn, maar ook een signaal van een groter verhaal.
Wetenschappelijke context
Hoewel systemisch werk zelf beperkt empirisch onderzocht is, zijn er wel relevante onderzoeksvelden die de onderliggende aannames ondersteunen:
Intergenerationeel trauma
Onderzoek van Rachel Yehuda en collega’s toont aan dat traumatische ervaringen effecten kunnen hebben op stressregulatie bij volgende generaties.Epigenetica
Studies laten zien dat extreme stress veranderingen kan veroorzaken in genexpressie die doorgegeven worden (Meaney & Szyf, 2005).Lichaamsgerichte therapieën
Benaderingen die het lichaam betrekken bij traumaverwerking – zoals somatic experiencing – tonen positieve effecten op PTSS-symptomen (van der Kolk, 2014).
Systemisch werk bevindt zich op het snijvlak van deze inzichten. Het biedt een symbolisch en ervaringsgericht kader om die overdracht en regulatie te verkennen.
Grenzen en realisme
Systemisch werk is geen vervanging voor traumatherapie, EMDR of medische behandeling. Het kan wel een aanvulling zijn. Vooral wanneer iemand merkt dat er patronen spelen die niet volledig verklaard worden door eigen ervaringen.
Belangrijk is begeleiding door een ervaren en zorgvuldig werkende therapeut. Niet elke opstelling is helpend. Veiligheid en integratie achteraf zijn cruciaal.
Conclusie: rust in het systeem, rust in het lichaam
Wanneer trauma en stress zich opstapelen, raakt het lichaam ontregeld. Cortisol blijft hoog, slaap verslechtert, en op termijn kan insulineresistentie ontstaan. Systemisch werk kan indirect bijdragen aan herstel door chronische spanning te verminderen. Niet door biochemie direct te veranderen, maar door de onderliggende stressrespons te kalmeren.
Herstel vraagt meerdere lagen:
- voldoende slaap en ritme
- stabiele bloedsuikerspiegel (regelmatig eten, minder pieken)
- beweging en ademregulatie
- erkenning van wat gedragen is
- grenzen tussen wat van jou is en wat niet
Wanneer het systeem tot rust komt, volgt het lichaam vaak. Minder hyperalertheid betekent lagere cortisolbelasting. Minder chronische stress helpt ook de insulinegevoeligheid.
Het begint met een simpele maar confronterende vraag: wat draag ik dat niet van mij is? En daarna: kan ik het teruggeven, met respect?
Vragen?
Herken je dit in jezelf of in je werk met anderen? Gebruik het contactformulier om contact met mij op te nemen.
