Het lichaam herinnert zich alles: het geheugen van het lichaam bij PTSS en moral injury
Inleiding
Soms zegt het lichaam meer dan woorden ooit kunnen. Voor mensen met PTSS of moral injury is dat geen poëtische uitspraak, maar dagelijkse realiteit. Hartkloppingen, verkrampingen, ademnood; het zijn geen symptomen alleen, maar uitdrukkingen van herinnering. Volgens zowel mystieke tradities als moderne wetenschap slaat het lichaam ervaringen op, voorbij het bewuste denken. In deze blog onderzoeken we hoe het lichaam als geheugen werkt, en wat dat betekent voor heling. Daarbij laten we ons inspireren door Gurdjieffs Vierde Weg, de inzichten van Candace Pert, en de oude kunst van leven met aandacht.
Lichaamsherinnering – meer dan psychologie
Het lichaam weet het eerder
Trauma is geen gebeurtenis, maar een ervaring. En die ervaring nestelt zich in het zenuwstelsel, de spieren, de adem. Candace Pert (neurowetenschapper en auteur van Molecules of Emotion) ontdekte dat receptoren voor emoties niet alleen in de hersenen zitten, maar ook in het hele lichaam. Ons ‘gevoelsgeheugen’ is dus verspreid. Dat verklaart waarom het lichaam soms reageert zonder dat we begrijpen waarom.
Mystieke visies op lichaam en geheugen
In Joodse kabbala en soefisme wordt het lichaam gezien als tempel én spiegel van de ziel. Niet als last, maar als gids. Volgens Gurdjieff is het bewegingscentrum, het buikcentrum, vaak wijzer dan het denken. Zijn dansen en bewegingsoefeningen hadden als doel het ontwaken van lichaamsbewustzijn. In het lichaam huist een waarheid die aan het licht wil komen, mits we leren luisteren.
PTSS, moral injury en de vergeten taal van het lijf
Wat het lichaam vasthoudt
Bij PTSS en moral injury is het lichaam vaak hyperalert of juist afgestompt. Slapen lukt niet, spieren staan strak, de adem zit hoog. Het lichaam spreekt, maar wie luistert? Volgens Bessel van der Kolk (The Body Keeps the Score) blijft onverwerkt trauma vastzitten in het lichaam, tenzij er een fysieke verwerking plaatsvindt. Dat vraagt niet alleen praten, maar ook bewegen, voelen, ademen.
Het lichaam als moreel kompas
Bij moral injury is er vaak sprake van morele verwarring: iets klopt niet, maar we kunnen het niet plaatsen. Ook dit heeft een lichamelijke component. De buik krimpt in, de hartslag versnelt. Het lichaam weet dat er een grens overschreden is, nog vóór het hoofd het begrijpt. Gurdjieffs werk nodigt uit om die signalen te eren niet als zwakte, maar als poort naar inzicht.
Embodied cognition en de drie centra
Denken is niet los van voelen
Embodied cognition stelt dat denken niet losstaat van lichamelijke ervaring. Hersenen en lichaam vormen samen een systeem. Gurdjieffs idee van drie centra; hoofd (denken), hart (voelen), buik (doen) sluiten hier prachtig op aan. Bij trauma zijn deze centra vaak ontregeld. Het hoofd wil controle, het hart voelt te veel, het lichaam trekt zich terug of loopt over.
Integratie is heling
Herstel begint met het weer in contact brengen van deze centra. Dat kan via ademwerk, dans, systemisch werk of rituele stilte. Alles wat het lichaam uitnodigt tot aanwezigheid helpt. De bedoeling is niet om iets weg te maken, maar om het te leren dragen met aandacht.
De spirituele dimensie – het lichaam als leerweg
In mystieke tradities is het lichaam geen obstakel, maar voertuig. De soefi’s draaien niet voor niets: het lijf kent ritme, overgave, aanwezigheid. Gurdjieff zag het lichaam als ingang tot waarneming. Als we met liefdevol bewustzijn naar ons lichaam leren luisteren, ontstaat er iets wat groter is dan herstel: we herinneren wie we zijn. Niet als denkbeeld, maar als belichaamde waarheid.
Conclusie – het lichaam als bondgenoot
Het lichaam liegt niet. Wie leeft met PTSS of moral injury kan het leren zien als bondgenoot, niet als vijand. Ja, het lichaam herinnert, soms pijnlijk, verwarrend, confronterend. Maar ook trouw, precies, wijs. Gurdjieff, Candace Pert en anderen nodigen ons uit om opnieuw verbinding te maken. Niet om te ‘genezen’ in klassieke zin, maar om werkelijk aanwezig te zijn. Met wat is. In het lichaam. Hier en nu.
Vragen?
Herken je dit in jezelf of in je werk met anderen? Gebruik het contactformulier om contact met mij op te nemen.
Bronnen:
- Pert, C. (1997). Molecules of Emotion Scribner.
- Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score Viking.
- Damasio, A. (1999). The Feeling of What Happens: Body and Emotion in the Making of Consciousness’).
- Gurdjieff, G.I. (1950). Beëlzebub’s Tales to His Grandson.