De adem als anker

Adem als anker: de stille kracht van ademhaling bij PTSS en moral injury

Inleiding

Adem is leven. Maar voor wie leeft met PTSS of moral injury is ademhaling vaak allesbehalve vanzelfsprekend. Hij stokt, versnelt, blokkeert. Ademhaling wordt een spiegel van stress, schuld of afgesneden gevoel. En precies daarom biedt de adem een poort naar herstel. In mystieke tradities, in de Vierde Weg van Gurdjieff, én in moderne wetenschap wordt ademhaling gezien als brug tussen lichaam, ziel en geest. Dit is een verkenning van adem als medicijn zacht, ritmisch en diep transformerend.

Adem in mystieke tradities – heilig ritme van het bestaan

In veel spirituele stromingen is de adem heilig. In het Sanskriet is ‘prana’ levensenergie. In het Hebreeuws betekent ‘ruach’ zowel adem als geest. Ook in soefi-oefeningen, kabbalistische ademmeditatie en boeddhistische anapanasati is de adem niet zomaar een fysiologisch proces, maar een kanaal van bewustzijn.

Gurdjieff gaf ademhalingsoefeningen een centrale plek in zijn werk. Niet als ontspanningstechniek, maar als instrument voor zelfobservatie en innerlijke afstemming. Wie zijn adem leert waarnemen, leert zijn staat van zijn kennen en uiteindelijk transformeren.

PTSS, moral injury en de adem als spiegel

Ademhaling als symptoom en ingang

Bij PTSS is de adem vaak oppervlakkig of chaotisch. De zenuwstelselregulatie is verstoord, wat leidt tot hyperventilatie of chronisch ingehouden adem. Ook bij moral injury waar schuld, schaamte of existentiële verwarring overheersen wordt de adem vaak onbewust ingeperkt. Het lijf houdt letterlijk de adem in.

De adem vertelt zonder woorden: “Er is iets wat ik niet kan of mag voelen.” Wie opnieuw leert ademen, leert opnieuw voelen.

Neuropsychologie en embodied adem

Wetenschappelijke studies (zoals van Porges, 2011) tonen aan dat bewuste ademhaling invloed heeft op de nervus vagus, de belangrijkste zenuw in het parasympathisch zenuwstelsel. Dit is het systeem dat rust, herstel en verbinding mogelijk maakt. Langzaam, ritmisch ademen activeert dit systeem en brengt balans in het lichaam.

Embodied cognition benadrukt dat adem niet alleen fysiek, maar ook psychisch is. Hoe we ademen beïnvloedt hoe we denken, voelen en reageren. Of zoals Damasio stelt: het lichaam is de brug tussen ervaring en bewustzijn en adem is de brug binnen het lichaam.

Gurdjieffs adem – waarnemen en wakker worden

Gurdjieff geloofde dat de mens grotendeels mechanisch leeft. Automatische gedachten, gevoelens, gedragingen ook ademhaling hoort daarbij. Zijn oefeningen vroegen deelnemers om de adem te vertragen, observeren, beïnvloeden niet om te beheersen, maar om bewustzijn te cultiveren.

De adem als oefening brengt ons in contact met de drie centra:

• Het hoofdcentrum observeert de adem.
• Het hartcentrum voelt de kwaliteit van de adem.
• Het buikcentrum volgt het ritme, het doen.

Als deze drie centra tegelijk betrokken zijn, ontstaat aanwezigheid en precies daarin ligt de mogelijkheid tot innerlijke heling.

Praktische ademroutes naar herstel

1. Zittende ademwaarneming – Zit stil en volg je adem zonder te sturen. Wat valt op? Waar zit hij? Wat gebeurt er als je niets verandert?
2. Verlengde uitademing – Adem 4 tellen in, 6 tellen uit. Dit stimuleert het parasympathisch systeem.
3. Mantrisch ademen – Adem met een zachte klank (“so-ham”, “ik-ben”) om het hartcentrum te activeren.
4. Beweging met adem – Combineer eenvoudige bewegingen (zoals handen heffen en laten zakken) met in- en uitademing. Dit helpt het lichaam veiligheid en ritme te hervinden.

Conclusie – adem als helende aanwezigheid

In een wereld van snelheid, trauma en mentale druk biedt ademhaling iets revolutionairs: vertraging, ruimte, voelen. Niet als techniek, maar als levenskunst. Gurdjieff, mystieke tradities en moderne wetenschap wijzen allemaal dezelfde kant op: adem is geen bijzaak, maar kern. Een brug naar binnen. Een opening naar herstel. En een uitnodiging om opnieuw in het leven te stappen; adem voor adem.

Vragen?

Herken je dit in jezelf of in je werk met anderen? Gebruik het contactformulier om contact met mij op te nemen.

Bronnen:

• Porges, S. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation.
• Damasio, A. (1999). The Feeling of What Happens.
• Gurdjieff, G.I. (1950). Beëlzebub’s Tales to His Grandson.
• Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score. Viking.